تربیت هنری

* آشنایی با برنامه ی درسی هنر دوره ی ابتدایی 

 رویکرد برنامه ی درسی هنر

   رویکرد برنامه ی درسی هنر «تربیت هنری » است. انجام دادن فعالیت های هنری در فضایی که کودکان ، آزادانه تخیل و اندیشه کنند ، حواسشان تقویت شود ، ظرفیت های نهفته ی هوش و تفکرشان پرورش یابد، عواطف و احساساتشان توسعه یابد و استعداد و خلاقیت هایشان شکوفا شود، به «تربیت هنری» منجر می شود.

     جروم هاپس من، تربیت هنری را ناظر بر حواس مختلف ، رشد تجارب حسی و لمسی ، حساسیت و برخورد عمیق با جلوه های بصری هنری و نقادی هنرمندانه می داند. در واقع از نظر وی تربیت هنری شامل آموزش حواس ، رشد تجارب بصری، آفرینش و فهم اشکال نمادین بصری و نیز رشد آگاهانه ی تصورات بصری در نقاشی ، مجسمه سازی ، هنرهای تزیینی وآموزش در زمینه های کاربرد و اعمال قضاوت نقادانه ی تجارب بصری است.    

 

     «تربیت هنری» باید طوری برنامه ریزی و اجرا شود که با گذشت زمان ، دانش آموزان مستقل شوند و وابستگی آن ها به معلمان و نهادهای آموزشی کاهش یابد. دانش آموزان باید بتوانند خود ، فرایند فعالیت هنری را طی کرده و محصول هنری مورد نظر را تولید کنند. توجه به تفاوت های فردی دانش آموزان و سطح رشد هر یک از آنان،یکی از ویژگی های تربیت هنری است که شیوه ی برخورد با دانش آموزان را تبیین می کند.

      آن چه در مباحث مربوط به تربیت هنری نیز مطرح می شود ،‌ایجاد شرایط لازم برای رشد خلاقیت و تخیل کودکان و آشنا کردن آن ها با شیوه های بیانی و ابراز هنرمندانه ، طراحی و اجرای هنری ، کسب آگاهی از هنر و تاریخ و قدردانی از هنرمندان و آثار هنری و ارزشمند شمردن آن هاست.

   دانش آموزان باید یاد بگیرند که چگونه ببینند ، بشنوند ، ارتباط برقرار سازند و به سوی تولید محصول هنری حرکت کنند. آن ها می آموزند که چگونه محیط می تواند به احساس و عمل آن ها شکل دهد و چگونه با فعالیتی منظم و هدفمند می توانند قابلیت های وجودی خود را برای بیان هنری رشد دهند.

    «تربیت هنری» را به پنج موضوع کلی می توان تفکیک کرد که عبارت اند از :

 1- زیبا شناسی 2- ارتباط با طبیعت 3- آشنایی با تاریخ هنر 4- تولید محصول هنری 5- نقد هنری

 این مباحث ، مهم ترین عناصر آموزش هنر از دوره ی ابتدایی تا دانشگاه هستند و بنابر سطح آموزش و متناسب با سنین آموزشی ، باید مطرح شوند.

1- زیباشناسی : از آن جا که هنر مبتنی بر شناخت زیبایی و آفرینش زیبایی است ، خلاقیت ،‌ ابداع و آفرینش یک اثر زیبای هنری ، جز با شناخت مفهوم جمال و زیباشناسی میسر نمی شود.به تعبیری ، مفهوم تربیت هنری که به هنر خلاق مربوط می شود می تواند به فرایند رشد تیزبینی سرعت ببخشد و حساسیت فرد را نسبت به زیبایی افزایش دهد. زیبایی ها ،‌ چه آن ها که در نمایشگاه طبیعت اند و چه آن ها که محصول فکر و ذوق انسان اند ، از دیدگاه اسلام محبوب و مطلوب اند و همه ، مستند به خدا هستند. پس ، از اولین قدم ،‌ آشنا کردن کودکان با زیبایی های محسوس موجود در طبیعت باعث تقویت حس زیباشناسی و زیبادوستی در آن ها می شود و آن ها را از زشتی ها دور می کند.

2- ارتباط با طبیعت: طبیعت با همه ی اجزاء و در همه ی نشانه هایش زیباست، طبیعت برای همه زیباست. کودک ، جوان و پیر ، روستایی و شهری ، عالم و هنرمند و ... همه و همه ، طبیعت را دوست دارند و آن را در نهایت کمال ، می شناسند.

     آمیختگی با طبیعت و تاثیر پذیری از آن ، در زندگی و آثار انسان هویداست. ساخته های بشری از آغاز تاکنون از طبیعت الهام گرفته اند. انسان با دقت در محیط پیرامون خود ، به نکات و ظرایفی دست یافته و توانسته است به اختراعات و ابداعات تازه ای دست یابد. پس ، توجه به طبیعت و دقت در مشاهده ی آن و دیدن آن چه در اطراف ماست، بر یادگیری و تجربه های ما تاثیر بسیار مهمی دارد.

      شناخت پدیده های طبیعی و پرورش حساسیت حواس ، زمینه ی مناسبی را برای فعالیت هنر ایجاد می کند و ایجاد حساسیت و شناخت در ذهن کودکان ، زمینه های رشد و خلاقیت را فراهم می آورد. و باعث لطافت بیشتر روحیه ی آنان می شود.

3- آشنایی با تاریخ هنر: در جریان تربیت هنری ، کودکان با فرهنگ و هنر ایرانی آشنا می شوند. آن ها آثار هنری و تاریخی و نیز آداب و رسوم و سنت های پسندیده ی کشور خود را در قالب آشنایی با میراث فرهنگی و هنری ایران می شناسند. میراث فرهنگی که گنجینه ای از دانش ها ، مهارت ها ،‌ فنون ، عواطف ، زیبایی ها و هنرهاست، می تواند ما را آموزش دهد، الهام بخش اندیشه و کار هنری ما و آیندگان مان باشد و نیز ، به ما در رسیدن به ایده ها و آثار جدید علمی و هنری کمک کند.

4- تولید محصول هنری : کودکان تخیلات (دنیای خیال) خود را با استفاده از ابزار و مواد گوناگون به صورت اثر هنری ارائه می کنند. آن ها در فرایند فعالیت هنری، راه های مناسب تری را کشف می کنند و علاوه بر عرضه محصولی تازه ، به بیان هنری نیز دست می یابند، بدین ترتیب، بین ابزار ، اشیا ، تفکرات ، احساسات و تخیلات خود ارتباطی تازه برقرار می سازند و به پدیده ها و اشیای پیرامون خود ، نگاهی متفاوت پیدا می کنند. این گونه است که کودک با انواع صورت ها خیالی دیداری ، شنیداری و ... خیال پردازی می کند و با ابتکار خود ، به ابداع و خلق آثار تازه ای دست می زند. بنابراین ، به منظور ایجاد فرصت برای بروز خلاقیت در کودکان ، باید آن ها را در یافتن راه مناسب بیان هنری آزاد گذاشت و از دادن الگوها ، نقش ها ، رنگ ها و حرکتهای از پیش تعیین شده ، اجتناب کرد.

5- نقد هنری: در پایان هر فعالیت هنری لازم است کودکان را تشویق کنیم که در باره ی فعالیت و اثر هنری خود توضیح دهند و دانش آموزان دیگر نیز آن چه را می بینند ، بیان کنند، به این ترتیب ، مقدمات آشنایی با نقد و تجزیه و تحلیل هنری فراهم می شود. توصیف موضوع و داستان کار عملی و نیز شیوه ی اجرای آن توسط دانش آموز، مهم ترین بخش از وارد شدن به حوزه ی نقد هنری است. البته مسئله ی مهم این است که بیش از هر چیز ، نکته های مثبت و پسندیده ی فعالیت ها و آثار هنری دانش آموزان مورد تشویق قرار گیرد.

اصول برنامه ی درسی هنر

1- برخورداری درس هنر از جایگاهی مستقل و تعریف شده

2- جامعیت محتوایی

3- انعطاف پذیری

4- کودک محوری

5- پرورش خلاقیت

6- تلفیق رشته های هنری

7- یادگیری مشارکتی

8- پویایی و استمرار

 

1- برخورداری درس هنر از جایگاهی مستقل و تعریف شده

      درس هنر ، در ردیف هفتم  جدول مواد درسی دوره ی ابتدایی قرار گرفته است. به این اعتبار، در پایه های اول و دوم ، هفته ای دو ساعت و در پایه های سوم ، چهارم و پنجم ، در یک هفته دو ساعت و در یک هفته ،‌یک ساعت به درس هنر اختصاص دارد. در این دو ساعت، برنامه ی درسی هنر در کلاس ها اجرا می شود. 

     معلم به تناسب شرایط کلاس و مدرسه ی خود ، برنامه این دو ساعت را تنظیم می کند اما از آن جا که فعالیت هنری باعص شادی ونشاط بچه ها می شود و آن ها را برای یادگیری درس های دیگر آماده می کند ، توصیه می شود که این درس ، در دو روز مجزا و در ساعت دوم قرار گیرد، به جز برای فعالیت هایی که طولانی است و به دو ساعت پشت سر هم نیاز دارد.

2- جامعیت محتوایی

          درس هنر از تنوع رشته های هنری برخوردار است . در این درس ، رشته های نقاشی ، کاردستی ، تربیت شنوایی ، قصه ونمایش درکنار هم قرار گرفته اند.این رشته ها علاوه بر داشتن عناصر مشترکی چون زیبایی ، هر یک مبانی ، زبان و کارکردهای ویژه ی خود را دارند.

3- انعطاف پذیری

       محتوای درس هنر ، در رشته های مختلف طراحی شده است. نگاهی به گذشته ی تاریخی ایران اسلامی ، وسعت جغرافیایی و تنوع قومی و فرهنگی  آن نشان می دهد که هنرهای بومی متعدد و متنوعی در مناطق مختلف وجود دارد. معلم ها ، دانش آموزان ، کلاس های درس و مدرسه ها نیز در همه جا یکسان نیستند.

      در درس هنر ، بخش هایی به عنوان فعالیت های یادگیری تنظیم شده است. اجرای مو به موی همه ی فعالیت ها در هیچ جا اجباری نیست. معلم ، امکانات ، وسایل ، ابزار و مواد در دسترس ، خواسته ها و توانایی های دانش آموزان و فضای کلاس و مدرسه را می شناسد. پس با نگاهی دقیق به تعدد و تنوع رشته ها ، فعالیت های یادگیری ، کارکردها و نقش اولیه ی فعالیت های هنری ،‌با در نظر داشتن رویکرد برنامه ، حفظ اصول و برای رسیدن به اهداف آن ، طراحی آموزشی هر جلسه ی درس خود را انجام می دهد. دانش آموزان در انتخاب موضوع فعالیت ،‌ وسایل ، ابزار و مواد ،‌چگونگی طی فرایند فعالیت هنری ، محل نشستن ، انتخاب شریک و ... نسبتاً آزاد هستند و در قبال این ازادی ،‌مسئول انجام دادن به موقع فعالیت هایش است.

4- کودک محوری

      دانش آموزان به طور فطری فعال و جست و جو گرند. برنامه درسی هنر بر «فعالیت دانش آموزان » تمرکز دارد. معلم شرایطی را فراهم می آورد تا دانش آموزان توانایی های حسی – حرکتی و قدرت تخیل و تفکر خود را طی فرایند فعالیت و ارائه ی یک محصول هنری بیان کنند و ارتقا بخشند. معلم با دقت در گفت و گوهای خود با دانش آموزان و مشاهده ی رفتار آنان در کلاس ،‌از علایق ، تمایلات و تجربه هایشان آگاه می شود و در می یابد که هر یک از آنان ، چگونه مفاهیم را یاد می گیرند و مهارت ها را کسب می کنند ، در نتیجه ،‌او خواهد توانست برای هر جلسه ی درس هنر برنامه ای روشن و واضح ،‌ متناسب با دانش آموزان خود طراحی و اجرا کند ؛ به طوری که آنان قادر به انجام دادن آن باشند و احساس آزادی و حق انتخاب خود را در آن تجربه کنند.

5- پرورش خلاقیت

        هر انسانی به طور نسبی قادر به انجام دادن کاری خلاق است. خلاقیت را «تولید یک ایده یا محصولی نو» تعریف  کرده اند.چیزی که تاکنون از نظر فرد پنهان بوده ، ولی با اشراف بر قوانین هستی ، آن را کشف کرده است. عناصر خلاقیت نیز دو گونه اند ؛ برخی از آن ها ژنتیکی و برخی اکتسابی یا محیطی و اجتماعی اند.  به طور کلی فضایی که کودکان در آن خلاقیت خود را بروز می دهند و میزان خلاقیتی که از خود نشان می دهند، به آموزش ، تجربه و سطح پرورش فکری و جسمی آن ها بستگی دارد. همه ی کودکان از انواع هوش برخوردارند. هوش همراه با آموزش مناسب و کسب تجربه ،‌مهارت های لازم برای خلاق بودن را در اختیار آنان قرار می دهد. «بزرگ ترین کمک معلم در پرورش خلاقیت دانش آموزان ، کمک به آن ها برای یافتن عوامل موثر بر خلاقیت و گسترش آن هاست. این عوامل عبارت اند از : «توانایی های فردی ف کسب مهارت های انجام دادن کار ، انگیزه درونی ، تفکر خلاق و فضای شاد.» (ترزا آمابلی ، 1377)

6- تلفیق رشته های هنری

       در برنامه درسی هنر ،‌ رشته های مختلفی مانند نقاشی ،‌کاردستی ،‌ تربیت شنوایی ،‌ قصه و نمایش ،‌آشنایی با میراث فرهنگی و ... طراحی شده است. وجود این رشته های متعدد برای برقراری ارتباط حسی و عاطفی با طبیعت و محیط ، درک زیبایی ها و الهام گرفتن از آن ها ، پرورش هوش های چند گانه وتوسعه ی تفکر ، ضرورتی اجتناب ناپذیر است.در طبیعت ، رنگ ها  ، شکل ها ، صداها ، حجم ها ،‌ اندازه ها و ... آن چنان با هماهنگی و نظمی زیبا در هم آمیخته اند که آن ها را جدا از هم نمی توان درک کرد. درکلاس هنر نیز مجموعه ای از فعالیت های هنری به گونه ای طراحی می شوند که یک دیگر را تکمیل کنند و در کنار هم زیباتر ، لذت بخش تر ، موثرتر و با معناتر جلوه کنند.برای مثال ، بچه ها پس از گوش دادن به یک قصه در باره ی عناصر آن ، اوج و پایان قصه گفت و گو می کنند. سپس خود را به جای قهرمانان قصه قرار می دهند و حرکات و صدهای آن ها را تقلید می کنند.در باره ی قسمتی از قصه که جذاب تر بوده و توجه آن ها را جلی کرده است. نقاشی می کشند و کاردستی درست می کنند. اگر کسی درمورد قسمتی از قصه ، شعری می داند ، آن را می خواند و بچه های دیگر با دست زدن او را همراهی می کنند. در پایان هر بخش هم ، بچه ها کارهای یک دیگر را می بینند و در باره ی کار خود برای دیگران توضیح می دهند و به توضیحات دیگران در مورد کار خود گوش می دهند.

7- یادگیری مشارکتی

      دانش آموزان از طریق مشارکت فعال در تجربه های هنری ، با حوزه های مفهومی و مهارتی بسیاری مواجه و آشنا می شوند و آن ها را یاد می گیرند. برای جلب مشارکت دانش آموزان ، باید علاقه ،‌ استعداد و نیازهای آنان را در نظر گرفت و به آن ها مسئولیت داد تا در برنامه ریزی ساعت درس هنر سهیم باشند و اجرای برنامه ها و حتی طرح مقررات و اجرای نظم کلاسی را برعهده گیرند.

      در مورد فعالیت های گروهی لازم است آزادی و حق انتخاب شریک ، برای دانش آموزان محترم شمرده شود. تشکیل گروه و تعیین موضوع فعالیت برعهده ی گروه است و معلم بر مشارکت فعال همه ی اعضای گروه نظارت کلی می کند. لازم است گروه یک نماینده داشته باشد که اثر تولید شده را ارائه کند و چگونگی تهیه ی آن را گزارش دهد. پس از تولید اثر هنری نیز بچه ها در گروه های بزرگ یا کوچک به مشاهده ، بررسی وتوصیف آثار بپردازند وهر کس ، علاوه بر اینکه کار خود را برای دیگران توضیح می دهد ، در باره ی کاری که دوستش انجام داده است ، اظهار نظر کند.

8- پویایی و استمرار

     اصل انعطاف پذیری به عنوان عامل درونی بر پویایی و استمرار برنامه درسی موثر است. تحولات ، نوآوری های هنری و فناوری های نوین در روش های تولید هنری ، نیز در گذر زمان به عنوان عوامل بیرونی بر این برنامه تاثیر می گذارند. مجموعه ی این عوامل بازنگری در برنامه توسط برنامه ریزان و روز آمد شدن آن را به ضرورتی اجتناب ناپذیر تبدیل می کنند

 

اهداف برنامه ی درسی هنر     

    اهداف این برنامه درسی ، هم سطح با اهداف بخش فرهنگی و هنری ، در سه حوزه ی دانش ، مهارت و نگرش تدوین شده اند اما از آن جا که هیچ مهارتی بدون دانش و آگاهی ایجاد نمی شود و هیچ فعالیتی بدون انگیزه و خواست انجام نمی پذیرد، تفکیک کامل این سه حوزه نیز امکان پذیر نیست. تفکیک صوری این حوزه ها از یک دیگر فقط برای سهولت طراحی قسمت های دیگر برنامه انجام شده است.

 

اهداف حوزه ی دانش

1- آشنایی با طبیعت به عنوان منبع الهام آفرینش های هنری

2- آشنایی با رشته های هنری (نقاشی ، کاردستی ، تربیت شنوایی ، قصه گویی و نمایش)

3- آشنایی مقدماتی با ابزار و مواد هر یک از رشته های هنری

4- آشنایی با میراث فرهنگی و هنری

 

اهداف حوزه ی مهارت

1- توسعه ی مهارت های حسی

2- توسعه ی مهارت های گفتاری

3-توسعه ی مهارت های حرکتی برای کاربرد مواد ، ابزار و فنون ساده ی هنری

4- توسعه ی قابلیت ها ی تفکر

5- توانایی بیان افکار و احساسات در قالب های هنری

6- توسعه ی مهارت های اجتماعی

 

اهداف حوزه ی نگرشی

1- توجه به زیبایی ها و پرورش حس زیباشناسی

2- تمایل به ابراز افکار و احساسات

3- توجه به توانایی های خود و کسب اعتماد به نفس

4- علاقه به کاوشگری و کسب تجربه در رشته های مختلف هنری

5- توجه به حفظ آثار هنری و میراث فرهنگی

6- تمایل به برقراری ارتباط و مشارکت در فعالیت های گروهی

 

توصیه هایی به معلمان برای اجرای هرچه بهتر برنامه در کلاس

1- باید همیشه آماده باشید که در کلاس هنر با هر کار جدید ، عجیب و غیر قابل تصوری روبرو شوید؛ خلاقیت کودکان محدوده ای ندارد. در اغلب موارد ، اجازه ی فعالیت آزاد هنری را به دانش آموزان بدهید و در عین حال ، به رویکرد و اهداف برنامه توجه داشته باشید.

2- درک هنری، از تجربه های هنری ناشی می شود. بررسی اثار کودکان ، گفت و گو در باره ی آن ها ، نمایش دادن آثار هنری مختلف درکلاس و اجرای فعالیت های هنری با هدایت و رهبری شما به عنوان معلمی هوشیار ، به شکل گیری دانش ونگرش لازم برای درک آثار هنری در کودکان کمک می کند. در تربیت هنری ، معلم به دانش آموزان کمک می کند تا شیوه های حل مسئله را بیابند اما هرگز جواب را ارائه نمی دهد.

3-

/ 0 نظر / 62 بازدید